UYKUDAŞÜcretsiz indir
Psikolojik Rahatsızlıklar ve Uyku

TSSB ve Uyku

4 dk okuma

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), bireyin travmatik bir olaydan sonra yaşadığı ve uzun süre devam eden bir dizi psikolojik belirtiyle tanımlanır. DSM-5'e (Amerikan Psikiyatri Birliği'nin Tanı ve İstatistik El Kitabı, Beşinci Baskı) göre TSSB tanısı koymak için aşağıdaki kriterlerin karşılanması gerekir:

1. Travmatik Olayın Yaşanması: Kişi, gerçek ya da tehdit içeren bir ölüm, ciddi yaralanma veya cinsel şiddet olayına doğrudan maruz kalmış olmalı, tanıklık etmiş olmalı ya da bu tür olaylara maruz kalan aile veya yakın arkadaşlarının durumunu öğrenmiş olmalıdır.

2. İstemsizce Yeniden Hatırlama Belirtileri: Travmatik olay, istemsiz, rahatsız edici ve yineleyici bir şekilde hatırlanır (flashback'ler, kabuslar gibi). Bu tür anılar çoğu zaman yoğun sıkıntı ve fizyolojik tepkilerle birlikte gelir.

3. Kaçınma Belirtileri: Kişi, travmatik olayı hatırlatan durumlardan, düşüncelerden veya hislerden kaçınır. Örneğin, olayı çağrıştıran yerlere gitmekten veya olayı anımsatan konuşmalardan kaçınabilir.

4. Olumsuz Duygu ve Düşünce Değişiklikleri: Kişinin olayla ilgili hatıraları, inançları ve ruh hali olumsuz yönde değişebilir. Bu, kendine veya başkalarına yönelik olumsuz inançlar, duygusal hissizlik veya günlük etkinliklerden uzaklaşma şeklinde görülebilir.

5. Uyarılma ve Tepkisel Belirtiler: Artan uyarılmışlık durumu (hipervijilans), konsantrasyon sorunları, aşırı irkilme tepkisi, öfke patlamaları veya uyku bozuklukları gibi belirtiler görülür.

Bu belirtilerin bir aydan uzun sürmesi ve işlevselliği önemli ölçüde bozması TSSB tanısı için gereklidir.

TSSB, sıkça uyku bozuklukları ile ilişkilendirilir. Kabuslar, yeniden yaşantılama belirtileri arasında yer alırken; uykusuzluk (insomnia), uykuya dalma ve uykuyu sürdürme sorunları, hipervijilansın bir sonucu olarak ortaya çıkabilir. Travmatik olayların hatırlanması veya aşırı uyarılmışlık hali gece boyunca dinlendirici uykunun kalitesini bozar ve bu da gündüz yorgunluk, konsantrasyon sorunları ve genel işlevsellikte düşüşe yol açabilir. Bazen, TSSB’den muzdarip kişiler kendilerini güvende hissetmedikleri için uykuya geçmekten kaçınabilir veya acil durumlara tepkisiz kalacaklarından endişe edebilirler. Seslere karşı duyarlı olabilirler ve bu da uykularını etkileyebilir. Ancak bu, durumun çok büyük bir sorun olduğu anlamına gelmez. Uyku sorunlarıyla başa çıkmak mümkündür ve çeşitli psikolojik müdaheleler bu süreçte size yardım edebilir. Örneğin, bazı teknikler ve stratejiler uyku kalitesini artırabilir ve uykusuzluk hissini hafifletebilir. Uyku hijyeninin iyileştirilmesi ve travma sonrası rahatlama tekniklerinin uygulanması bu bağlamda önemli rol oynar. Özellikle uyku düzenini destekleyici stratejiler ve terapi yöntemleri, TSSB'nin uyku üzerindeki olumsuz etkilerini azaltabilir:

1. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) Teknikleri

Bilişsel Yeniden Yapılandırma: Kendi kendine uygulanabilecek etkili bir tekniktir. Birey, travmatik olaylarla ilgili olumsuz düşüncelerini ve inançlarını fark ederek bunları daha dengeli ve gerçekçi düşüncelerle değiştirebilir. Bunun için düşünce günlüğü tutmak veya otomatik düşünceleri sorgulamak gibi yöntemler kullanılabilir. Örneğin, "Bu gece yine kabus göreceğim" gibi bir düşünceyi "Kabus görmek zorunda değilim, uyuyabilmem için başka yollar var" şeklinde yeniden yapılandırmak mümkün olabilir.

Gevşeme Teknikleri ve Bedensel Farkındalık Çalışmaları: Progresif Kas Gevşetme (PMR) ve Nefes Egzersizleri gibi teknikler, bireylerin kendi başlarına yapabileceği uygulamalardır. Özellikle uykuya dalmadan önce uygulanarak kaygı ve uyarılma düzeyi azaltılabilir. PMR, kas gruplarını sıkarak ve gevşeterek vücutta rahatlama sağlamayı amaçlar ve uyumadan önce zihni ve bedeni sakinleştirebilir.

2. Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) Teknikleri

Farkındalık (Mindfulness) Çalışmaları: Mindfulness, kişinin şimdiki ana odaklanmasını ve düşüncelerini yargılamadan gözlemlemesini içerir. Özellikle uyumadan önce yapılan kısa bir mindfulness meditasyonu, zihin sakinliğini artırabilir ve travmatik düşüncelere veya endişelere verilen tepkileri azaltabilir. Mindfulness meditasyonları için birçok rehberli uygulama veya video bulunabilir, bu da kişinin kendi başına uygulama yapmasını kolaylaştırır.

Kabul Çalışmaları: Bireyler, olumsuz düşünceleri ve duyguları itmek yerine bunları kabul etmeye odaklanabilirler. "Duygularım ve düşüncelerim geçici" veya "Bu düşünceler bana zarar vermiyor; gelip geçici" gibi ifadelerle bu durumu kabullenmek, uyku öncesi kaygıyı hafifletebilir.

3. Gevşeme ve Duyusal Temelli Teknikler

Duyusal Topraklama Egzersizleri: Duyusal topraklama, bireyin şimdiki ana geri dönmesine ve kaygı seviyesinin azalmasına yardımcı olabilir. "5-4-3-2-1" tekniği gibi teknikler, bireyin bulunduğu ortamda beş şey görmesi, dört şeyi hissetmesi, üç şeyi duyması, iki şeyi koklaması ve bir şeyi tatması gibi basit uygulamalardır. Bu teknikle, duyularınıza dikkat kesilerek zihninizi 'ya olursa' düşüncelerinden uzaklaştırabilir ve sadece o anki deneyimlerinize odaklanabilirsiniz.

4. Görselleştirme Teknikleri

Güvenli Yer Görselleştirmesi: Birey, uyumadan önce kendisini güvende hissettiği bir yeri zihninde canlandırabilir. Bu görselleştirme, hem TSSB ile ilişkili anıları hem de uyku öncesi kaygıyı hafifletmeye yardımcı olabilir. Rehberli görselleştirme meditasyonları veya rehberli uyku meditasyonları bu süreçte destekleyici olabilir.

Her bireyin deneyimi farklı olduğundan ve TSSB belirtileri şiddetli olabileceğinden, gerektiğinde profesyonel bir terapistin desteği çok önemlidir. Kendi kendine uygulama sırasında bireylerin aşırı zorlanmaktan kaçınmaları ve ihtiyaç duyduklarında psikolojik yardım aramaları önerilir. Bununla beraber kendi kendine yardım tekniklerinin bireylerin TSSB ve uyku problemleriyle başa çıkmalarında oldukça etkili olduğu birçok araştırmada kanıtlanmıştır. Özellikle farkındalık çalışmaları, bilişsel yeniden yapılandırma ve gevşeme teknikleri gibi yöntemler, kişinin duygu ve düşüncelerine yönelik farkındalığını artırarak daha dengeli ve sakin bir zihin hali geliştirmesine yardımcı olabilir. Bu süreçte, kendinize her gün için küçük ama anlamlı adımlar atma şansı tanıyın. Kendi başınıza yaptığınız bu uygulamalar, yalnızca uyku kalitenizi ve ruh halinizi iyileştirmekle kalmaz, aynı zamanda kendinize güveninizi artırabilir ve kendi iyileşme yolculuğunuzda aktif bir rol almanızı sağlar. İyileşme, bazen inişli çıkışlı bir yol olabilir; ancak her adım, kendinizi daha güçlü ve dirençli hissetmenize yardımcı olacaktır. “Her gün bir adım daha ileriye” sözüyle, kendinize güvenin ve bu sürecin bir parçası olmaktan vazgeçmeyin.

Daha fazlası için

  • American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
  • Akçay, B. D., Özgen, F., Erdem, M., Balıkcı, A., & Öznur, T. (2013). Travma sonrası stres bozukluğunda uyku. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 5(4), 441-460.
  • Gehrman, P., Harb, G., & Ross, R. (2016). PTSD and sleep. PTSD Research Quarterly, 27(4), 1-9.

Psikolojik Rahatsızlıklar ve Uyku bölümündeki yazılar

  1. TSSB ve Uyku
  2. Depresyon ve Uyku
  3. Kaygı Bozuklukları ve Uyku
  4. Madde Kullanım Bozuklukları ve Uyku